SENDHANG MUSTIKANING WARIH 8. (009)

 

009.

        Sedinten sasampunipun Ki Palir jagongan kalihan Ki Lurah, Ki Palir siyos bidhal dhateng Brendhilan saprelu murugi semahipun badhe dipun ajak boyong dhateng Pangapitan. Dening Ki Lurah, Ki Palir dipun ampili Cikar ingkang dipun tarik dening lembu jangkep sabajinganipun ingkang nami Gothot. Ing pangangkah Cikar menika badhe kangge ngusung barang-barangipun Ki Palir saking Brendhilan ingkang saged dipun bekta dhateng Pangapitan. Kajawi menika lampahipun Ki Palir ingkang nunggang Kapal ampilan saking Ki Lurah, ugi dipun kancani Sinoman Pangapitan ingkang sampun lebda ing ulah kanuragan cacah kalih inggih menika Dana lan Wala, kekalihipun ugi sami nunggang kapalipun piyambak-piyambak.

        “Iki mengko kira-kira durung nganti surup srengenge wis tekan ngenggon kok Dhi” tuturipun Ki Palir dhateng Dana lan Wala nalika anggenipun sami mlampah sampun sawatawis wekdal “merga nek aku mlaku ndharat ngana kae, budhal saka Pangapitan mbarengi pletheking srengenge kaya mau, surup srengenge mesthi wis mlebu omah. Kamangka wong mlaku ndharat kuwi nganggo mondhag-mandheg barang. Beda nek karo nunggang jaran ngene iki, sanadyan ora mlayu merga ngetutne lakune cikar, nanging lakune rak ajeg, ora nganggo leran-leren.”

        “Inggih Ki” wangsulanipun Dana ingkang anggenipun nggelak kapal ingkang dipun tunggangi ing sisihipun Ki Palir, kalihan gumujeng alon “upami kendel, inggih mangke menawi sampun srengenge sampun meh ngglewang mangilen. Upami boten kendel inggih boten menapa-menapa, namung mesakaken wandenipun menawi namung dipun liwati lan boten dipun ampiri.”

        “Nek iki mengko ya kapeksa ora mampir warung Kang” dumadakan Wala ingkang anggenipun nggelak kapalipun ing wingkingipun Ki Palir nyauti rembag.

        “Kok kapeksa ta Dhi? Sapa sing meksa?” Dana noleh sakedhap kalihan pitaken dhateng Wala.

        “Sing meksa mBokmas Lurah Kang” wangsulanipun Wala kalih gumujeng “lha wong mau aku didhawuhi nglebokne bontotan menyang Cikare Man Gothot, sega sawakul jangkep salawuhane, ana dhendheng kidang, kuluban sambel lan lalapane barang ya ana. Aku mau didhawuhi sarapan neng kana, merga tekaku neng Kalurahan isih kesuken, wong tak kira budhale nek peteng, jebul srengengene wis mlethek lagi mangkat”.

        “Nek aku sarapan neng omah” wangsulanipun Dana “wong dening Biyung aku mau dicawisi sega loyang sing dikrawu klapa”.

        Kapal tiga ingkang ngeringaken Cikar menika terus mlampah kanthi ajeg, boten banter nanging inggih kalebet rikat. Nalika srengenge sampun manjer ing tengahing langit, Ki Palir ngajak kendel, ing panggenan ingkang radi lempar.

        Nanging nembe mawon Ki Palir mandhap saking kapalipun, dereng ngantos kapal dipun cencang, dumadakan Ki Palir dipun kagetaken kalihan suwantenipun tiyang estri ingkang nguwuh-uwuh saking katebihan.

        “Kakang Palir….. kula sampean tulungi Kakang…..”

        Sansaya kaget malih manahipun Ki Palir sareng noleh dhateng asaling suwanten, jebul ingkang sambat-sambat nedhi tulung menika semahipun piyambak ingkang mlajeng-mlajeng mrepegi papanipun. Boten sranta Ki Palir mlumpat anyaketi semahipun, kalihan manah ingkang trataban.

        “Kula sampean tulungi Kakang……” sambatipun Nyai Palir kalihan ngrangkul ingkang jaler, tangisipun ambrol.

        “Iya, iya Nyai, kowe mesthi tak tulungi” wangsulanipun Ki Palir kalihan ngusap-usap sirahing semahipun. Gothot, Dana lan Wala sami nyaket.

        “Tentremna atimu luwih dhisik Nyai” tuturipun Ki Palir dhateng ingkang estri “ilangna rasa was lan kuwatirmu, aku wis ana sandhingmu, aku bakal ngayomi awakmu saka sakehing bebaya”.

        “Kula ajrih Kakang” wangsulanipun Nyai Palir kalih kenceng anggenipun ngrangkul ingkang jaler “meh kemawon kala wau kula badhe nganyut tuwuh, saupamia boten tumunten sumerep ndika ingkang sampun wonten mriki nunggang jaran sareng kalihan sedherek-sedherek menika”.

        “Satemene ana apa ta Nyai? Nganti awakmu arep nganyut tuwuh barang? Kowe wedi apa, nganti kowe kedharang-dharang tekan papan kene iki?” Ki Palir nakeni semahipun.

        “Kala wingi siang wonten tiyang edan cacah gangsal ndugeni griyanipun piyambak Kakang…..:” wangsulanipun Nyai Palir.

        “Wong edan? Nganti cacah lima ? wong edan saka ngendi wae kuwi?” Ki Palir dereng mudheng kalihan ingkang dipun tuturaken semahipun, awit kapireng aneh, dene wonten tiyang ngantos cacah gangsal mlempak dados setunggal ndugeni griyanipun.

        “Inggih Kakang” Nyai Palir suka wangsulan “ingkang edan menika Ki Lurah, Ki Jagabaya kalihan tiyang tiga malih ingkang criyosipun taksih mitra ndika saking Paguron Gendirireng…….”

        “Mengko dhisik” Ki Palir munggel aturipun ingkang estri “Ki Lurah ki rak Ki Lurah Brendhilan ta? Lan Ki Jagabaya ki apa Ki Jagabaya Tampeng sedulur nak dulure dhewe kae? kok mbok arani edan kuwi genahe piye? Lan sapa iku sing jarene isih mitraku saka Paguron Gendirireng kuwi?”.

        “Leres kakang” Nyai Palir gage anggenipun wangsulan “mila saestu, tiyang-tiyang nika sedaya mpun sami edan, kala wingi dugi dhateng griyanipun piyambak. Ki Lurah criyos menawi kula badhe kaparingan ganjaran lan kajunjung drajat kula lan mangke menawi ndika sampun wangsul saking anggen ndika mbara kerja, ndika ugi badhe dipun sukani ganjaran brana picis ingkang kathah…..”

        “Lha kaya ngono kok mbok arani edan kuwi kepriye?” Ki Palir nigas anggenipun wicanten ingkang estri malih.

        “nDika ngertos napa sing diarani ganjaran kangge kula? Lan pripun anggenipun badhe njunjung drajat kula?” Nyai Palir gentos pitaken dhateng ingkang jaler.

        “Lha wong sing dikandhani ki kowe lho? Kok mbok takokne aku? Ya cetha nek aku ora ngerti ta Nyai?” wangsulanipun Ki Palir kalihan mesem.

        “Mulane nek sing wedok guneman niku dimirengne riyin, empun pijer diselani mawon” Nyai Palir guneman kalihan mrengut. Ki Palir namung mesem.

        “Ya wis gek ndang ditutugne olehe guneman aku tak ngrungokne karo meneng.” Wuwusipun Ki Palir malih ngengken murih semahe nglajengaken anggenipun cariyos. Ing manahipun Ki Palir kraos radi ayem, ketingalipun Nyai Palir sampun boten ajrih kados wau.

        Nanging dereng ngantos Nyai Palir wicanten, dumadakan saking papanipun Nyai Palir mbengok-mbengok wau, ketingal wonten tiyang gangsal mlampah sajak kesesa tumuju papanipun Ki Palir lan kanca-kancanipun. Nyai Palir ingkang ugi sumerep duginipun tiyang gangsal kala wau, sakala praupanipun dados pucet malih kados wau, lajeng ngalih saking papanipun, ndhelik ing wingkingipun Ki Palir.

        “Wong edane nusul mriki Kakang” kalihan suwanten alon Nyai palir mbisiki ingkang jaler.

        Gothot, Dana lan Wala tanggap menawi badhe wonten bebaya ingkang nyaketi. Tiang tiga niku lajeng sami mencar pados papan ingkang langkung lempar.

        “Walah jebul kowe wis teka kene ta Yu Tandur? Malah karo Kakang Palir barang, layak mau tak parani neng omah karo Denmas Daksina, omahmu suwung?” salah satunggal saking tiyang gangsal menika wicanten dhateng Nyai Palir ingkang naminipun Tandur.

        “Bener Ki Jagabaya, pancen Tandur mau nggoleki aku lan kepethuk ana kene” ingkang mangsuli malah Ki Palir “lha ndika sakanca iki mau saka ngendi utawa arep menyang ngendi?”

        “Eh, Kang Palir, apa kowe pangling karo sing ana sisih kiwaku iki? Kok kowe ora enggal ndhodhok atur sembah ki?” boten mangsuli pitakenipun Ki Palir, tiyang ingkang jebul Ki Jagabaya Tampeng menika malah nyendhu Ki Palir.

        “Sing gedhe pangapuramu Ki Jagabaya” wangsulanipun Ki Palir ayem “aku ora pangling nanging pancen aku durung tepung sapa priyayi sing ana sisih kiwa ndika kuwi, lan ya gene aku kudu atur sembah marang wong sing durung tak tepungi?”

        “Kowe durung tepung karo Denmas  Daksina putrane Kyai Gendirireng iki?” Ki Jagabaya ketingal menawi kaget, mripatipun ketingal radi mencereng “kowe mesthi wis suwe ora marak ing Padhepokan? Kowe mesthi ya wis lali karo sedulur-sedulur sing ndherekne tindake Denmas Daksina iki ya?”.

        “Pancen selawase uripku aku menyang Padhepokan Gendirireng kuwi lagi kaping pindho Ki Jagabaya” Ki Palir ingkang wau mireng saking semahipun menawi tiyang-tiyang niku edan, suka wangsulan saksekecanipun “dadi aku ya durung tau ngerti endi sing asmane Denmas Daksina sing jebul saiki ana kene kuwi. Aku ya rumangsa ora tepung karo wong-wong sing bareng karo ndika kuwi”

        “Ya wis yen pancen mangkono” wangsulanipun Ki Jagabaya kepireng wiwit sengol “sing baku saiki, kowe ngerti apa durung ya gene Denmas Daksina tak dherekne nganti tekan kene iki?”

        Nampi suwanten sengol saking Ki Jagabaya ngaten menika Ki Palir namung mesem kemawon. Salebeting manah nggadhahi panginten manawi anggenipun Tandur mastani menawi Ki Lurah Brendhilan lan Ki Jagabaya Tampeng tuwin tiyang-tiyang saking Paguron Gendirireng menika sampun edan, tamtu tiyang-tiyang menika sampun tumindak ingkang boten sae dhateng semahipun temah semahipun ajrih lan mlajar ngantos dumugi papan mriki menika.

 

ana candhake

 

SENDHANG MUSTIKANING WARIH 8. (008)

008.

        Ki Lurah boten tumunten nyauti aturipun Ki Palir kala wau, Ki Lurah nglenggana menawi wiwit wau Ki Palir mila gadhah lekas ingkang sae. Liripun kanthi jujur badhe ngaturaken kedadosan ingkang saestunipun, boten namung badhe pados slametipun piyambak. Pramila Ki Lurah namung kendel ngrantos sambeting atur saking sedherekipun tunggal Biyung menika. Lan sasampunipun Ki Lurah boten tumunten paring dhawuh, Ki Palur ugi lajeng nutugaken anggenipun matur :

        “Suwaunipun Kakang Dungkul lan Kakang Dhangkal ndhatengi griya kula lan ngajak ndandosi pagesangan murih langkung sae, inggih menika sarana mbara kerja dhateng Pangapitan mriki. Nalika samanten, kula boten daya-daya suka wangsulan nyarujuki, jalaran kula taksih rumaos awrat menawi nilar semah piyambakan ing Brendhilan. Lan kula kinten sanaosa mbara kerja dhateng pundi kemawon, menawi anggen kula makarya sami kalihan nalika wonten griya, inggih badhe panggah kemawon pagesangan kula. Nanging Kakang Dungkul lajeng cariyos bilih anggenipun ngajak kula mbara kerja dhateng Pangapitan menika boten namung mligi pados sandhang lan tedha, nanging ngiras ngluri waris.

        “Kowe kudu nglari warismu Dhi” makaten criyosipun Kakang Dungkul dhateng kula “mbok menawa kanthi mbara kerja ing Pangapitan kowe bakal kepethuk sedulurmu sing ana kana, jalaran Biyung Saelah kuwi biyen asale saka Pangapitan. Apa kowe ora seneng nek kowe bisa kepethuk sedulurmu lan bisa nyambung taline paseduluran?”.

        Kula mila ngrumaosi bilih sasampunipun Bapa Anggira seda, ing Brendhilan menika kula ngibarat kados tigan ingkang kacepit ing sela. Boten gadhah sanak kadang, jalaran Bapa mila boten gadhah sedherek caket ing Brendhilan mrika, jalaran Bapa menika tiyang sengkan saking tlatah Panaraga, ingkang dhusunipun pundi boten wonten ingkang nyumerepi. Benten kalihan Kakang Dungkul lan Kakang Dhangkal menapa dene mBokayu Jaminem. Biyungipun Kakang Dungkul lan Dhangkal menika Biyung Tukijem, asli saking Brendhilan. Makaten ugi Biyungipun mBokayu Jaminem ingkang nami Biyung Cikrak, ugi asli saking Brendhilan. Dados sedherek kula tiga tunggal Bapa menika taksih kathah nggadhahi waris ing Brendhilan.

        Pramila kula lajeng purun dipun ajak bidhal mbara kerja mriki menika. Nembe sareng Kakang Dungkul lan Kakang Dhangkal sapeken saderengipun bidhal pamit sambang griya menika, kula ngrumaosi menawi kula namung dipun damel gaman dening sedherek kula kalih kala wau, kangge nyaketaken kalihan Kakang Lurah saha murih Kakang Lurah pitados dhateng pangglembukipun Kakang Dungkul lan Kakang Dhangkal ingkang badhe ajak-ajak Kakang Lurah manunggal kalihan Kyai Nagalanang lumantar Kyai Gendirireng”.

        “Nanging Adhi Dungkul apa dene Adhi Dhangkal ora tau ngajak omong perkara kuwi marang aku lho Dhi?” Ki Lurah nanggapi aturipun Ki Palir “malah krungu jenenge Kyai Gendirireng lan Kyai Nagalanang barang kuwi ya lagi saka awakmu kuwi mau”.

        “Menika makaten Kakang” Ki Palir matur malih “anggenipun badhe ajak-ajak dhateng Kakang Lurah, mila dipun sangkani saking katebihan”.

        “Saka kadohan kepiye?”

        “Lha menika, ingkang ndadosaken kula ngertos, menawi namung badhe dipun dadosaken dedamel dening Kakang Dungkul lan Kakang Dhangkal…..”

        “Cethane……?”

        “Sapeken saderengipun Kakang kekalih menika pamit badhe sambang griya, kula mireng piyambak anggenipun reraosan antawisipun Kakang Dungkul lan Kakang Dhangkal. Inggih menika Kakang Dungkul ngabari Kakang Dhangkal menawi piyambakipun sampun kasil manggihi meh sedaya Pamong Desa ing Pangapitan mriki. Lan criyosipun Kakang Dungkul, sampun kathah Pamong ingkang nyarujuki menawi Dhusun Pangapitan manunggal kalihan Padhepokan Nagalanang lumantar Kyai Gendirireng, sanesipun mila dereng suka wangsulan sarujuk lan botenipun. Lajeng Kakang Dhangkal pitaken, benjing napa prayoginipun ngaturi Kakang Lurah murih kersa manunggal kalihan Paguron Nagalanang?. Wangsulanipun Kakang Dungkul, menika badhe kapasrahaken dhateng kula, nanging boten sak niki, ngentosi pitedah saking Kyai Gendirireng rumiyin, kangge njageni menawi Kakang Lurah boten kersa manunggal kalihan Paguron Nagalanang. Ngiras pantes ngrantosi kabar saking salah satunggaling Pamong ingkang criyos menawi badhe njajagi pamanggihipun Kakang Lurah ing babagan menika”.

        “Pantes….” Ki Lurah ngendikan alon, kados katujokaken dhateng sliranipun piyambak.

        “Pantes kados pundi Kakang?” Ki Palir ingkang mireng pangandikanipun Ki Lurah makaten kala wau lajeng nyuwun pirsa.

        “Watara telung dina kepungkur, Ki Jagabaya Klegung karo Ki Kamituwa Mancakan ngadhep aku ana Kalurahan kene” Ki Lurah paring wangsulan “yen tak gathukne ature Pamong loro kuwi karo apa sing wis mbok aturake iki mau sajak ana sambunge. Ki Mancakan apa dene Ki Jagabaya Klegung kandha marang aku yen wis wancine Pangapitan iki ucul saka panguwasane Mataram, wong loro kuwi uga kandha yen Pangapitan ora ngirimake bulu bekti marang Mataram saben tahune, ora bakal Mataram wani paring pidana marang aku, iki nitik karo apa sing wis ditindakne dening para Lurah ing desa-desa sakupenge Pangapitan kene, kabeh wis padha wegah kebawah dening Mataram lan nyatane ora ana balung erine. Lan saupama Mataram nekad arep midana Desa Pangapitan, jarene Ki Mancakan apa dene Ki Jagabaya Klegung, bakal ana wadya bala lelembut sing arep aweh pangayoman marang Pangapitan.”

        “Lha sambungipun wonten pundi Kakang?” Ki Palir matur nyuwun pirsa.

        “mBok menawa Pamong loro kuwi wis diglembuk dening Adhi Dungkul supaya ngojok-ojoki aku murih wani nantang marang panguwasa Mataram, sadurunge ngajak manunggal karo Paguron Nagalanang sing mbok critakne iki mau”.

        “Makaten inggih Kakang?” Ki Palir nyuwun pirsa malih “lan nuwun sewu, menapa Kakang Lurah lajeng nayogyani aturipun Ki Mancakan lan Ki Jagabaya Klegung kala wau?”.

        “He he he…..” Ki Lurah gumujeng lajeng paring wangsulan “sanadyan ora pinter, nanging aku ora nemen-nemen nggonku bodho, ora gampang kapilut tembung manis sing bisa nguwohake tangis. Pamong loro kuwi banjur tak wangsuli yen sesambungan antarane Pangapitan lan Mataram kuwi ora bakal bisa dipisahake. Wiwit sadurunge aku dadi Lurah, manunggale Pangapitan marang Mataram kuwi ora jalaran saka wedi yen kagebug ing perang, nanging kasurung rasa tresna lan minangka panuwune para cikal bakale Desa iki marang Panguwasa Mataram. Jalaran sing dadi cikal bakale Desa iki, biyen maune prajurit andhahane Tumenggung Garingging, pandhereke Gusti Pangeran Arya Penangsang ing Jipang, sing sawise Gusti Adipati Arya Penangsang gugur, Tumenggung Garingging banjur nekad arep bela pati sarana gawe kisruhe Kasultanan Pajang. Nanging bawane kalah bala, wekasan Tumenggung Garingging kepikut banjur kinunjara ing Pajang. Jaman semana sing dadi senapatining perang saka Pajang ora liya Ki Ageng Pemanahan kang uga didherekne dening putrane kang asmane Raden Sutawijaya, kang saiki jumeneng ing Mataram kanthi sebutan Kanjeng Panembahan Senapati ing Alaga. Sawise Tumenggung Garingging kapikut, prajurite banjur padha mlayu, buyar golek slamet dhewe-dhewe. Lha salah siji saka bregadaning prajurite Tumenggung Garingging, sing dilurahi Ki Tamejana olehe keplayu nganti tekan papan kene iki. Banjur padha nyopot sandhangan kaprajuritane lan wiwit mbabat alas yasa desa sing dadi Desa Pangapitan iki. Jebul lekase Ki Tamejana sakancane kuwi kadenangan dening Pandhereke Raden Sutawijaya lan diaturake marang pepundhene. Klakon Desa Pangapitan sing durung dadi lan isih wujud babadan sing durung sampurna kuwi dijegi prajurit sing dipandhegani dening Raden Sutawijaya pribadi. Nanging ora ana paprangan jalaran Ki Tamejana aweh prentah marang kanca-kancane supaya padha lungguh ndhodhok tanpa gegaman utawa babar pisan ora aweh panglawan. Wekasan dening Raden Sutawijaya, Ki Tamejana sakancane ora kaparingan pidana malah disengkuyung anggone padha arep yasa desa. Wiwit kuwi Ki Tamejana sakancane padha nyuwun didhaku dadia pandhereke Raden Sutawijaya. Raden Sutawijaya iya marengake. Mula marang Ki Kamituwa Mancakan lan Ki Jagabaya Klegung tak kandhakake, nganti pecating nyawaku, aku ora bakal nglilani Desa Pangapitan iki ucul saka panguwasa Mataram. Ki Kamituwa Mancakan lan Ki Jagabaya Klegung ya wis ora wangsulan apa-apa maneh”.

        “Inggih Kakang” Ki Palur lajeng matur “kula sakalangkung kasengsem kalihan tekad ndika menika. Menawi kaparengaken, sanaosa kula dede trahipun Ki Tamejana nanging sampun kadhaku minangka kadang dening Kakang Lurah lan sampun kalilan ndherek ngaup saha nedha wulu-wetuning Dhusun Pangapitan, kaparengna kula manunggalaken jiwa lan raga kula dhateng lekasipun Kakang Lurah menika. Benjing enjing kula badhe mapag semah kula dhateng Brendhilan, kula ajak boyong dhateng Pangapitan mriki. Manawi sawanci - wanci Kakang Dungkul utawi Kakang Dhangkal ngengken kula murih angglembuk Kakang Lurah murih kersa manunggal kalihan Paguron Nagalanang, mangka kula boten badhe bidhal malah badhe kula criyosi pisan menawi kula sampun medhot sesambetan kula kalihan Paguron Nagalanang.”

 

ana candhake

 

SENDHANG MUSTIKANING WARIH 8. (007)

 

007.

        Ki Lurah ingkang sampun uninga bilih Ki Palir kuwatos menawi ngantos wonten tiyang sanes ingkang mirengaken anggenipun wicanten, namung kendel kemawon. Kala wau sampun wongsal-wangsul paring dhawuh menawi Ki Palir taksih nggadhahi raos kuwatir menawi piyambakipun cilaka yenta ngantos nyariyosaken wewadi ingkang dipun sumerepi, langkung prayogi menawi Ki Palir boten sisah cariyos mbikak wewadi kala wau. Nanging Ki Palir inggih wongsal-wangsul matur badhea kados menapa kedadosanipun, Ki Palir panggah badhe mbikak wewadi menika ing ngarsanipun Ki Lurah Pangapitan. Pramila Ki Lurah inggih lajeng kendel kemawon.

        “Nyuwun pangapunten Kakang” sareng sampun cetha kawontenan aman, liripun boten wonten tiyang sanes ingkang mireng anggenipun rerembagan kalihan Ki Lurah, Ki Palir lajeng matur “kapitayan ingkang dipun wucalaken Kyai Gendirireng dhateng para siswanipun menika aneh sanget. Inggih menika Gusti Ingkang Maha Agung sampun matah dhateng Kyai Nagalanang utawi Kyai Nagaraga murih dados sarananing titah manembah dhateng Panjenenganipun. Menawi wonten titah ingkang manembah dhateng Gusti nanging boten mawi sarana Kyai Nagalanang, mangka panembah kala wau saestu tanpa gina. Dene tatacaranipun manembah dhateng Gusti menika, namung wujud nindakaken sedaya dhawuhipun Kyai Nagalanang. Lan sok sintena ingkang boten purun manunggal kalihan Kyai Nagalanang, mangka badhe manggih cilaka malah tumrap ingkang boten pitados dhateng piwucalipun Kyai Nagalanang ing tembenipun badhe sirna dados wadaling tanah Jawi.”.

        “Kuwi mungguhku ya kapitayan sing ora bener” Ki Lurah nyelani aturipun Ki Palir “kajaba cengkah karo piwulange agama sing tau ana, iki uga klebu kapitayan anyar sing aneh lan ora klebu ing nalar.”

        “Menika witing kapitayan ingkang kapisan Kakang” Ki Palir nglajengaken anggenipun matur “salajengipun miturut dhawuhipun Kyai Gendirireng, Kyai Nagalanang menika wujudipun Sawer ingkang ageng ingkang angedhaton wonten ing salah satunggaling guwa ing wana Patalan, Sawer ageng kasebat miturut dhawuhipun Kyai Gendirireng, panukswanipun Sang Hyang Hanantaboga, Dewa ingkang anyangga Tanah Jawa menika  . Lha menawi Kyai Nagalanang ngersakaken paring dhawuh dhateng para pandherekipun, Kyai Nagalanang ingkang wujud Sawer kala wau langkung rumiyin ambesut raga lan manunggalaken sukmanipun dhateng satunggaling tiang ingkang ugi asma Kyai Nagalanang utawi Kyai Nagaraga, ingkang samangke madhepok minangka guru ing Padhepokan sacaketing Guwa kala wau, ingkang ugi sinebat Padhepokan Nagalanang utawi Paguron Nagalanang. Nembe dening Pangarsaning Paguron utawi Padhepokan dipun dhawuhaken dhateng para murid ingkang piniji, ing antawisipun inggih Kyai Gendirireng kala wau, murih kadhawuhna dhateng sadaya para pandherekipun.”

        “Dadi sing jeneng Kyai Nagalanang utawa Kyai Nagaraga kuwi loro? Sing siji wujud Ula gedhe, sing siji wujud menungsa?” Ki Lurah mundhut pirsa malih.

        “Leres Kakang” wangsulanipun Ki Palir “nanging kekalihipun mila sampun manunggal, ingkang wujud sawer kalihan ingkang wujud manungsa sami, benten raganipun nanging sami jiwanipun”.

        “Lha sing wujud Ula Gedhe kuwi apa ya ana sing tau weruh wewujudane? Apa mung krungu critane Kyai Nagalanang sing wujud manungsa kuwi, yen ing jerone Guwa sacaketing Padhepokan kuwi ngedhaton Ula Gedhe sing aran Kyai Nagalanang?” Ki Lurah mundhut pirsa malih.

        “Menawi Ki Lurah Brendhilan lan Kakang Dungkul tuwin Kakang Dhangkal criyosipun nate sumerep sanadyan namung mustakanipun Kyai Nagalanang kemawon” wangsulanipun Ki Palir “inggih menika nalika Kyai Nagalanang ngetingalaken mustakanipun ing sangajenging guwa, criyosipun tiyang tiga kala wau agenging mustakanipun Kyai Nagalanang sagenthong, ngagem makutha emas ingkang tinaretes inten barleyan. Menawi kula lan tiyang ing Brendhilan sanesipun nembe namung mireng suwantenipun Kyai Nagalanang kemawon, inggih nalika kula lan kanca-kanca nuju dipun kanthi Ki Lurah Brendhilan ndherekaken Kyai Gendirireng tedhak dhateng Padhepokan. Nalika samanten kula mireng suwanten pangakakipun Kyai Nagalanang ingkang asung sasmita ngersakaken dhahar, suwantenipun sanget anggegirisi. Sareng dening Ki Jurukuncining guwa kacaosan menda jemaka cacah tiga ingkang kalebetaken liwat lelawanganing guwa, suwanten pangakakipun Kyai Nagalanang menika lajeng sirep.”

        “Lha banjur minangka siswane Kyai Gendirireng sing dadi pandhereke Kyai Nagalanang, kuwajiban apa sing tau mbok tindakne Dhi?” Ki Lurah mundhut pirsa kalihan mesem.

        “Sami kalihan pandherek sanesipun” Ki Palir atur wangsulan “saben nem wulan sepisan kadhawuhan atur pisungsung dhateng Kyai Nagalanang lumantar Ki Lurah Brendhilan lajeng kaaturaken malih dhateng Kyai Gendirireng salajengipun kaunjukaken ing ngarsanipun Kyai Nagalanang ing Padhepokanipun. Estunipun tumrap pandherekipun Kyai Nagalanang ing saben papan kaparingan kuwajiban malih inggih menika sinau ulah kanuragan lan kaprajuritan, ingkang mapan ing Brendhilan saben tigang dinten sepisan kadhawuhan gladhen ing ara-ara sangajengipun dalem Kalurahan, ingkang paring tuntunan Cantrik ingkang pinitados dening Kyai Nagalanang saking Padhepokanipun. Nanging kula saged lolos saking kuwajiban menika jalaran kula nyaosi pisungsung piyambak dhateng Ki Lurah Brendhilan temah dipun paringi pangentheng-entheng boten ndherek gladhen ulah kanuragan lan ulah kaprajuritan boten menapa-menapa, ingkang kados kula makaten menika warga Brendhilan ugi kathah. Wekdal menika tataranipun Kakang Dungkul lan Kakang Dhangkal sampun kalebet inggil inggih sangandhapipun Ki Lurah Brendhilan ing reh gladhen kanuragan menika.”

        “Dadi Kyai Nagalanang kuwi wis suwe nata lan nyiyagakne kekuwataning prajurit?” Ki Lurah mundhut pirsa suwantenipun kepireng radi gumun “banjur arep kanggo apa? Yen mung sadrema kanggo njaga katentreman wae, mesthine ora nganti kaya ngono kuwi anggone nata kekuwatan.”.

        “Lha menika ingkang kula wastani wewadi ing ngajeng kala wau Kakang” wangsulanipun Ki Palir salajengipun.

        “Banjur cethane kepiye Dhi?” Ki Lurah mundhut pirsa malih, samangke Ki Lurah wiwit kepencut kepengin mangertosi wewadi ingkang badhe dipun cariyosaken dening Ki Palir.

        “Estunipun Kyai Nagalanang menika sampun paring wartos dhateng sedaya siswa lan pandherekipun bilih Panjenenganipun menika badhe madeg minangka Pangeran ingkang sinembah sadayaning titah ing Tanah Jawi menika. Lajeng minangka kawitan kedah saged njumenengaken salah satunggaling Trah Majapahit ingkang samangke masanggrah ing Patalan dados raja ing Tanah Jawi. Awit saking menika, sadaya ingkang ngaken minangka raja ing Tanah Jawi menika kedah dipun telukaken, langkung-langkung raja ingkang ngedhaton ing tilasing wana Mentaok  ingkang namung turasing tiyang dhusun, menika kedah dipun dhawahi pidana ingkang murwat, timbang kalihan dosanipun ……”.

        “Sing dikarepake kuwi apa Gusti Panembahan Senapati ing Mataram Dhi?” Ki Lurah nyela rembag.

        “Mila leres makaten Kakang” wangsulanipun Ki Palir.

        “Lan anggone nata kekuwataning perang iki, dening Kyai Nagalanang arep digunakne kanggo ngrabasa Mataram ngono apa piye?” Ki Lurah ngendika kalihan gumujeng alon “gek sepira akehe murid-muride Kyai Nagalanang kuwi yen dilumpukne? Yen nganti wani nglurug menyang Mataram kuwi padha wae karo sulung sing arep mlebu menyang jero geni, merga kekuwataning prajurit sing manunggal karo Mataram kuwi leksan cacahe. Sanadyan Kyai Nagalanang ya sing wujud manungsa ya sing wujud Ula kuwi duwe kasekten sing nggegirisi, nanging ing Mataram kuwi gudhanging wong digdaya, kajaba Gusti Panembahan Senapati sing kondhang kasektene nganti bisa nelukne Ratu Lelembut Segara Kidul lan ngalahne sing ngrajani Gunung Merapi, Gusti Patih Mandaraka sing kasektene lagi timbang yen dimungsuhne karo satus prajurit wiratamtama sing maju bareng karo nggawa gegaman, isih ana Gusti Pangeran Singasari sing selawase durung ana critane kasoran ing sadhengah palagan, isih ana Gusti Pangeran Purbaya, Gusti Pangeran Demang Tanpa Nangkil lan isih akeh maneh senapati perang sing kadigdayane ora kena diukur.”

        “Mila leres ingkang ndika dhawuhaken menika Kakang” wangsulanipun Ki Palir “nanging tumrap tiyang ingkang kapitayanipun sampun mbalung sungsum kados dene Kakang Dungkul lan Kakang Dhangkal menapa dene Ki Lurah Brendhilan, boten mendha menawi namung dipun tuturi kados dhawuh ndika menika. Menapa malih, Kyai Nagalanang boten kendhat anggenipun tansah mbebujuk para Lurah ing sakupenging Patalan, murih purun manunggal lan kanyatanipun ugi boten sakedhik ingkang purun ngrojongi lekasipun menika. Mila Kakang Dungkul lan Kakang Dhangkal ingkang kasampiran kuwajiban mbebujuk Kakang Lurah ing Pangapitan mriki menika, sakalangkung sumrinthil anggenipun nglampahi…….”

        “Dadi tekane si Adhi apa dene Adhi Dungkul lan Adhi Dhangkal, ing kene biyen ora merga mbara kerja kaya sing dikandhakne marang aku nalika sepisanan teka? Nanging duwe karep liya ya iku ngemban dhawuh saka Kyai Nagalanang? Apa bener mangkono Dhi?” Ki Lurah mundhut pirsa suwantenipun kepireng menawi penggalihipun radi cuwa.

        “Nyuwun pangapunten Kakang” Ki Palir lajeng matur “ingkang nindakaken awit ngemban dhawuh menika Kakang Dungkul lan Kakang Dhangkal, lan anggen kula mangertos bab menika inggih nembe sapeken saderengipun Kakang Dungkul menapa dene Kakang Dhangkal pamit menawi badhe sanja griya menika”.

 

 

ana candhake

 

 

  

 

   

 

SENDHANG MUSTIKANING WARIH 8. (006)

 

006.

        Ki Lurah sansaya bingung mireng aturipun Ki Palir makaten menika. Dugi aneh lelampahan ingkang kedah dipun sandhang dening Ki Palir? Piyambakipun ngaken menawi nyimpen wewados, menawi wewados menika ngantos kadenangan dening tiyang sanes saged kedadosan piyambakipun pejah ing tanganing sedherekipun piyambak. Nanging menawi sinimpen rapet ing manahipun, saged mbebayani tumrap Ki Lurah, inggih sedherekipun Ki Palir tunggil Biyung.

        “Ngene wae Dhi” wasana Ki Lurah ngendika kanthi sareh “yen nganti si Adhi mbukak wewadi iki, bisa-bisa awakmu tumekeng pati ing tangane sedulurmu dhewe sarta bisa mbebayani tumrap Adhi Dungkul lan Adhi Dhangkal, mula becik si Adhi sansaya mrimpeni anggone nyimpen wewadi kuwi. Jalaran nek nganggo petung tuna lan bathi, tunane luwih gedhe yen nganti si Adhi mbukak wewadi kuwi. Sing baku lungane Adhi Dungkul lan Adhi Dhangkal iki ora merga gela lan ora sajroning bebaya”.

        “Nyuwun pangapunten Kakang” Ki Palir matur malih “ing prakawis menika boten wonten petangan bathi lan tuna, nanging sedaya mitunani dhumateng kula. Waleh-waleh menapa, kula sampun netepaken pamilih menawi kula badhe blaka ing ngarsanipun Kakang Lurah, nyariyosaken wewadi ingkang keker ing simpenan kula menika. Namung kula nyuwun, mugi Kakang Lurah boten sanget-sanget anggenipun badhe duka dhateng kula lan Kakang Dungkul menapa dene Kakang Dhangkal, inggih awit saking wutaning manah temah boten saged males kabecikan ingkang sampun jengandika kucuraken dhateng kula tetiga ……”.

        “Ngene lho Dhi” wangsulanipun Ki Lurah panggah sareh “sepisan maneh aku kandha, yen miturut panemune si Adhi kanthi ora mbukak wewadi kuwi bisa nuwuhake bebaya marang aku nanging bisa nylametake Adhi-adhiku sing mbok kandhakne mau, becik yen si Adhi ora mbukak wewadi kuwi. Si Adhi aja pisan-pisan nguwatirake  kaslametanku, jalaran beja lan cilaka kang bakal tumiba marang aku kuwi, kabeh ora bakal katekan lan kedaden kajaba yen wis kinersakne dening Gusti lan Gusti selawase ora bakal kagungan kersa sing ora becik marang titah-E. Sabanjure aku uga ora bakal cilike cuwa gedhene nesu marang adhi-adhiku kabeh, sanadyan ta upama adhi-adhiku ora ngakoni yen wis nampa pitulungan saka aku. Awit satemene apa kang wus tak tindakne marang adhi-adhiku kuwi kabeh ora merga aku nulungi awakmu apa dene  Adhi Dungkul lan Adhi Dhangkal, nanging merga aku nulungi awakku dhewe. Dadi aku ora rumangsa motangake budi becik marang sapa wae, ngerti?”.

        “Kok saged makaten Kakang?” Ki Palir sumela atur “kamangka sampun cetha menawi kula tetiga boten ndika paringi pitulungan, mokal badhe gadhah siti garapan menapa dene griya ing Pangapitan mriki, malah kepara saupami boten kaparingan tedha dening mBokayu Lurah, boten sande kula tetiga badhe nandhang kaliren…….”.

        “Ha ha ha……” Ki Lurah gumujeng nigas aturipun Ki Palir kalajengaken kalihan pangandika “sumurupa ya Dhi, miturut kapitayan sing tak rasuk saben titah kuwi kaparingan kuwajiban dening Gusti supaya nulungi awake dhewe murih mbesuke bisa bali ing ngayunaning Gusti kanthi tentrem, dene sranane kudu gelem tumindak becik, ora gawe kapitunaning liyan lan kudu gelem aweh pitulungan marang wong liya sing lagi mbutuhake, luwih-luwih yen sing lagi mbutuhake kuwi sedulure dhewe. Lha kabeh kuwajiban kuwi bisa ditampa dening Gusti, sarate kudu lila lahir batin dikantheni lekas utawa niyat amung murih keparenging Gusti, ora kena ngarep-arep pituwas saka titah uga ora mbutuhake atur panuwun saka sing ditulungi. Yen isih ana rasa gela utawa cuwa merga nggone aweh pitulungan ora diajeni, kuwi tegese nggone nindakne dhawuhe Gusti ora iklas kuwi gedhe pidanane, anggone aweh pitulungan tanpa guna kajaba mung bakal nguwohake kasangsaraning batine dhewe”.

        Ki Palir ketingal manthuk - manthuk, ngangen - angen lan rumaos eram kalihan ingkang dipun dhawuhaken dening Ki Lurah. Sanaosa kapitayan ingkang dipun rasuk dening Ki Palir sami kalihan kapitayanipun Ki Lurah, inggih menika sami-sami ngrasuk agami ingkang dipun asta dening Kanjeng Nabi ingkang jumeneng Rasulullah, nanging nembe menika Ki Palir mangertos piwucal ingkang magepokan kalihan titah ingkang paring pitulungan dhateng tiyang sanes. Lan inggih nembe menika Ki Palir mangertos werdining iklas utawi lila, boten murih lan boten pamrih menapa-menapa kajawi murih kaparenging Gusti kemawon. Inggih awit saking wangsulanipun Ki Lurah kala wau, Ki Palir nunten emut bilih estunipun nasibing titah menika sampun ginaris lan sinerat langkung rumiyin dening Gusti saderenging titah menika dipun lahiraken. Inggih ingkang magepokan kalihan pesthi, jodho, beja, cilaka menika mila wewadosing Gusti tumrap titahipun, lan sedaya ingkang dipun kersakaken dening Gusti menika namung kangge kasaenaning titahipun kala wau.

        “Mulane Dhi” Ki Lurah ngendika malih sasampunipun radi dangu Ki Palir boten wicanten “sepisan maneh nek si adhi isih wedi marang bebaya yen ta si adhi mbukak wewadi sing mbok kandhakne mau, becik ora sah si adhi crita marang aku”.

        “Inggih Kakang” wangsulanipun Ki Palir kepireng sansaya tatag suwantenipun “sasampunipun kula mireng sedaya ingkang jengandika dhawuhaken kala wau, sansaya manteb tekading manah kula badhe mbikak wewadi menika ing ngarsa ndika. Jalaran wewadi menika, wewadi ingkang boten leres, inggih menika pasekuthon antawisipun Lurah Brendhilan lan sawatawis Pamong Dhusunipun, tuwin Kakang Dungkul lan Kakang Dhangkal kalihan pata pendherekipun Kyai Nagalanang ing Patalan, ingkang dipun pandhegani dening Kyai Gendirireng, siswanipun Kyai Nagalanang ingkang sampun madeg paguron ing tapel watesipun wana Ketangga kalihan wana Patalan”.

        “Banjur ana sambung rapete apa karo aku Dhi? Antarane Brendhilan karo Pangapitan iki ora tau ana kedadeyan apa-apa merga ya dhewe-dhewe panggonane” Ki Lurah nyela rembagipun Ki Palir, mundhut pirsa.

        “Sambetipun makaten Kakang” Ki Palir atur wangsulan “Kakang Dungkul lan Kakang Dhangkal tuwin Ki Lurah Brendhilan menika rak sampun sawatawis dangu maguru ngelmi kebatosan dhateng Ki Gendirireng ingkang nyebaraken piwucalipun Kyai Nagalanang inggih Kyai Nagaraga? Dados sedaya dhawuhipun Kyai Gendirireng langkung-langkung ingkang asalipun saking dhawuhipun Kyai Nagalanang, sakalangkung anggenipun mundhi-mundhi lan kedah dipun lampahi, awit menawi ngantos wantun boten pitados lan boten purun nglampahi dhawuh saking Kyai Gendirireng saha Kyai Nagalanang badhe manggih bilahi.”

        “Pancen lumrahe wong meguru kuwi kudu percaya kanthi wutuh marang sing dadi gurune ta Dhi?”Ki Lurah nyelani aturipun Ki Palir malih “ngono kuwi ora kena diluputake.”

        “Menawi ing babagan menika mila leres kados ingkang ndika dhawuhaken menika Kakang” Ki Palir atur wangsulan “namung ingkang ndadosaken tiyang kathah kalebet kula, boten remen menika jalaran para siswanipun Kyai Gendirireng menika anggenipun pados rowang murih purun dados muridipun Paguron Gendirireng, mawi cara ingkang boten sae malah cengkah kalihan limrahipun Paguron menawi badhe nampi siswa.”

        “Cengkahe manggon ing ngendi?” Ki Lurah mundhut pirsa malih.

        “Menawi limrahipun Paguron langkung-langkung paguron kebatosan, menika ngibaratipun sumur lha siswanipun menika timba. Kangge saged katampi dados siswa kedah saged netepi sarat ingkang awrat lan menawi sampun kaanggep kiyat nampi ngelmi ingkang dipun padosi, nembe dening Gurunipun dipun tampi dados murid. Menawi Paguron Gendirireng menika boten, meh saben tiyang mliginipun ing Brendhilan dening Ki Lurah Brendhilan dipun kengken dados siswa Paguron Gendirireng, menawi purun lajeng kaparentah kedah nglampahi kuwajibaning murid dhateng guru lan paguron. Menawi boten purun lajeng dipun mengsahi. Dados ketingalipun kathah sanget siswanipun Paguron Gendirireng menika, nanging kathah-kathah anggenipun purun maguru dhateng mriku awit ajrih menawi dipun mengsahi kemawon, kalebet kula piyambak menika” Ki Palir atur wangsulan “ketingalipun kula menika mila siswa Gendirireng, nanging estunipun kula babar pisan boten pitados dhateng sedaya piwucalipun Kyai Gendirireng menapa malih Kyai Nagalanang ingkang ngakenipun titising Sang Hyang Anantaboga menika”.

        “Dadi si Adhi iki tata gelar uga kalebu sapaguron karo Adhi Dungkul lan Adhi Dhangkal?” Ki Lurah mundhut pirsa malih “Banjur apa rupane piwulang saka Kyai Nagalanang sing diwulangake Kyai Gendiireng? Kok si Adhi nganti babar pisan  ora bisa percaya kuwi?”.

        Ki Palir boten tumunten atur wangsulan, malah lajeng noleh nganan lan noleh ngering, kados kuwatos menawi wonten tiyang sanes ndugeni papan anggenipun jejagongan kalihan Ki Lurah menika. Nanging gandheng kawontenan kala samanten sampun meh wanci Sepi Bocah, dados inggih kraos sepen. Namung lamat-lamat saking regol ngajeng taksih kapireng geguyonanipun tiyang-tiyang ingkang sami rondha ing dalem kalurahan.

 

ana candhake

SENDHANG MUSTIKANING WARIH 8. (005)

 

005.

        Sasampunipun manggen ing Pangapitan, Ki Dungkul, Ki Dhangkal lan Ki Palir ketingal menawi golonganing tiyang ingkang pinter srawung, ketitik dereng ngantos sewulan sampun kathah tepangan ingkang dados mitra ingkang raket. Tiyang tiga menika sakalangkung sregep ing bab gotong royong kalihan warga ing Pangapitan, inggih ing babagan layat, jagong, sambatan lan sanes-sanesipun. Mila inggih boten maiben menawi sansaya dangu tiyang-tiyang ing Pangapitan ugi sami remen dhateng tiyang tiga kala wau. Nalika Ki Lurah ndamelaken griya cacah tiga kangge rayi-rayinipun menika, inggih menika sasampunipun Ki Dungkul, Ki Dhangkal lan Ki Palir sampun tigang wulan mapan ing Pangapitan, titiyang ing Pangapitan ugi kathah ingkang sami dugi suka pambiyantu, temah boten ngantos sapeken, griya cacah tiga ingkang jejer-jejer manggen ing pategilanipun Ki Lurah menika sampun dados lan sampun saged dipun panggeni.

        Ki Lurah sakalangkung remen sumerep sedherek-sedherekipun saged srawung kanthi sae kalihan warga ing Pangapitan. Makaten ugi kalihan anakipun Ki Lurah pun Sukmana, sanaosa piyambakipun kaprenah nem ugi umur-umuranipun mila inggih langkung nem katimbang tiyang tiga kala wau, nanging sikep lan solah bawanipun Ki Dungkul, Ki Dhangkal lan Ki Palir dhateng piyambakipun tansah ngaosi, pramila Sukmana ugi sakalangkung ngaosi dhateng paman-pamanipun kala wau. Lan sasampunipun tiyang tiga kala wau sampun sami manggeni griyanipun piyambak-piyambak, Sukmana ugi asring sanja dhateng griyaning paman-pamanipun menika. Pranyata boten namung Sukmana kemawon ingkang asring dolan dhateng griyaning paman-pamanipun menika, para sinoman Pangapitan ugi kathah ingkang saben dalu sami mlempak ing griyanipun salah satunggal saking tiyang tiga kala wau, gentosan. Mila boten aneh, inggih awit kajawi tiyang tiga kala wau pinter srawung, inggih kaleresan ing griya mila boten wonten rencangipun. Kulawarganipun tiyang tiga menika mila dereng sami dipun boyong dhateng Pangapitan, taksih manggen ing Brendhilan. Lajeng para sinoman sami mara mriku saprelu ngajak jejagongan.

        Ki Lurah estunipun ugi nate paring dhawuh dhateng sedherek-sedherekipun menika murih mboyongi semah - semahipun dhateng Pangapitan, prakawis kangge nyekapi kabetahan saben dintenipun, saderengipun tiyang tiga menika gadhah pengasilan ingkang maton, sampun dipun penggalihaken dening Ki Lurah. Nanging tiyang tiga kala wau taksih dereng purun mboyongi kulawarganipun kanthi pawadan ingkang ugi klebet ing nalar.

        “Kula sakalangkung matur nuwun awit paringipun rerigen kala wau Kakang Lurah” wangsulanipun Ki Dungkul nalika samanten “nanging mugi kauningan, sanaosa kirang saking sailat, estunipun rayi-rayi ndika niki, ing Brendhilan rak inggih gadhah siti garapan ingkang wonten tanemanipun. Gandheng siti-siti kasebat dereng pajeng kula sade, semah kula lan semahipun Dhangkal menapa dene Palir sami nggadhahi kuwajiban ngopeni siti kasebat. Ing pangangkah mangke menawi sampun pajeng dipun sade, nembe semah kula lan semahipun Dhangkal lan Palir badhe nusul mriki”.

        “Ya wis yen pancen mangkono Dhi” Ki Lurah gentos wangsulan “nanging tumrape wong sing wis omah-omah, ora kumpul karo bojo sajroning wektu sing rada suwe kuwi sok ora becik, ya kanggone wong lanang ya kanggone wong wadon. Merga wong saumurane si Adhi kuwi isih banget mbutuhake pangan, panganing lahir lan uga panganing batin. Loro-lorone ora kena dilirwakake”.

        “Mila leres dhawuh jengandika menika Kakang Lurah”  Ki Dungkul wangsulan kalihan mesem “inggih awit saking menika, kula lan Dhangkal saha Palir nyuwun pangapunten, menawi ing salebeting wekdal meh gangsal wulan menika, kula sampun wongsal-wangsul wira-wiri antawisipun Pangapitan lan Brendhilan, tanpa matur, nyuwun palilah dhateng Kakang Lurah langkung rumiyin sanaosa saben wangsul kula lan Dhangkal sarta Palir namung nyipeng setunggal dalu ing Brendhilan lan anggen kula sambang griya  inggih gentosan antawisipun tiyang tiga menika. Sepisan malih kula nyuwun pangapunten”.

        “Iya Dhi, ora dadi apa, nek anggone Si Adhi sambang omah kuwi mung sedina utawa gedhene nganti sepasar” wangsulanipun Ki Lurah salajengipun “nanging nek kira-kira mbutuhne wektu kliwat saka sepasar sing wis dirancang sadurunge, becike si Adhi kandha marang aku utawa marang Pamong liyane,prelune supaya si Adhi ora dadi golekan”.

        “Inggih Kakang”.

        Ing dinten-dinten salajengipun ing Pangapitan boten wonten kedadosan menapa-menapa. Saben-saben salah satunggal saking tiyang tiga kala wau badhe nyambangi semahipun ing Brendhilan ajeg pamitan rumiyin dhateng Ki Lurah utawi saboten-botenipun titip rembag murih kaaturaken dhateng Ki Lurah. Lan menawi sampun wangsul malih dhateng Pangapitan ugi lajeng sowan ing Dalem Kalurahan matur menawi sampun wangsul malih. Ngantos ing satunggaling wekdal, Ki Lurah dipun kejotaken dening wartos ingkang babar pisan boten dipun kinten saderengipun.

        Inggih menika nuju satunggaling dinten, Ki Dungkul lan Ki Dhangkal pamit menawi badhe nyambangi semahipun ing Brendhilan. Anggenipun pamit inggih namung sapeken tumunten wangsul malih dhateng Pangapitan. Ki Palir boten tumut sambang awit dereng dangu anggenipun sambang. Nanging sampun mlampah gangsal welas dinten wiwit Ki Dungkul lan Ki Dhangkal bidhal saking Pangapitan, tiyang kalih kala wau dereng sami wangsul. Ingkang makaten menika, estu damel boten sekecaning penggalihipun Ki Lurah. Kajawi nguwatosaken kawilujenganipun tiyang kalih kala wau, Ki Lurah ugi nguwatosaken menawi Ki Dungkul lan Ki Dhangkal kacuwan manahipun dhateng Ki Lurah, awit Ki Lurah tanpa paring sumerep dhateng kekalihipun, sampun maringi Ki Palir wewahan siti garapan saprasekawan bahu malih, wasana pamit sambang griya nanging bablas boten wangsul dhateng Pangapitan.

        Inggih awit saking penggalih ingkang kirang sekeca makaten kala wau, Ki Lurah lajeng nimbali Ki Palir murih sowan ing dalem Kalurahan, saprelu badhe dipun ajak rerembagan bab kesahipun Ki Dungkul lan Ki Dhangkal menika.

        “Iki wis limalas dina, Adhi Dungkul lan Adhi Dhangkal anggone sambang menyang Brendhilan” ngendikanipun Ki Lurah sasampunipun Ki Palir sowan “kamangka anggone pamitan marang aku, jarene paling suwe ya mung sepasar. Nanging kanyatane nganti saiki sedulurmu loro kuwi durung ana bali, apa ora luwih becik yen Adhi Palir lari menyang Brendhilan? Nanging becike nek si Adhi nglari Adhiku Dungkul lan Adhiku Dhangkal aja budhal ijen, becike nganthia Sapukawating Desa loro utawa papat, jalaran bares wae aku nguwatirake banget marang kaslametane adhi-adhiku kabeh”.

        Dipun ajak ngendikan kados makaten kala wau, Ki Palir dangu boten wangsulan. Malah praupanipun dados kados tiyang ingkang nembe bingung. Salajengipun tanganipun kekalih ingkang ngapurancang dipun tindhihi bathukipun, praupanipun kasingidaken.  Ki Lurah gumun sumerep tingkahipun Ki Palir ingkang makaten menika.

        “Awakmu kuwi ana apa Dhi?” Ki Lurah mundhut pirsa kalih suwanten ingkang nedahaken gumunipun “dijak rembugan barang sing wigati, kok malah ndhingkluk karo nutupi rai. Ana apa Dhi?”.

        “Nyuwun pangapunten Kakang” wangsulanipun Ki Palir kalihan kados tiyang ngampet tangis “bares kemawon kula bingung anggen kula badhe matur”.

        “Bingung?” Ki Lurah sansaya gumun “sing mbok bingungake manggon ing ngendi Dhi? Apa antarane Awakmu karo Adhi Dungkul lan Adhi Dhangkal tau seling surup banjur padha regejegan sing wekasane Dungkul lan Dhangkal padha lunga ninggalake Pangapitan iki?”.

        “Boten Kakang” wangsulanipun Ki Palir “nalika Kakang Dungkul lan Kakang Dhangkal ngertos menawi kula ndika paringi wewahan siti garapan saprasekawan bahu ing kilen Dhusun, Kakang Dungkul lan Kakang Dhangkal ugi boten meri lan anggenipun bidhal nilaraken Pangapitan menika ugi boten awit gela kalihan kula. Kula ugi ngertos menawi boten dangu, duka sapeken, duka kalih peken malih, Kakang Dungkul lan Kakang Dhangkal tamtu sampun wangsul malih dhateng Pangapitan mriki. Lha duginipun Kakang Dungkul lan Kakang Dhangkal menika mangke ingkang ndadosaken kuwatosing manah kula”.

        “Aku kok dadi sansaya bingung krungu tembungmu kuwi ta Dhi?” Ki Lurah dereng saged mangertosi kekajenganipun Ki Palir kalihan tembung ingkang makaten kala wau “coba kandhaa sing cetha bongkot pucuke, kareben aku ora bingung”.

        “Nyuwun pangapunten Kakang” aturipun Ki Palir dhateng Ki Lurah “magepokan kalihan kesahipun Kakang Dungkul lan Kakang Dhangkal menika, estunipun sampun dangu kula menika nyingidaken wewadi. Menawi wewadi menika kula singidaken dangu-dangu saged mbebayani tumrap sedherek kula jaler tunggil biyung, ugi saged ndadosaken kula edan jalaran ngampet raos sesanggan awrat ing salebeting manah. Kosok wangsulipun, menawi ngantos wewadi menika kula bikak, saged ugi mbebayani tumrap sedherek kula jaler tunggil Bapa ugi saged kemawon kula pejah ing tanganipun kadang kula piyambak”.

 

ana candhake

SENDHANG MUSTIKANING WARIH 8. (004)

 

004.

        Ing dhuwuring watu gedhe sing praenane amba lan leter, wong telu, Rangga, Marga lan Sukmana padha lungguhan kasorotan sunaring rembulan tanggal kaping sewelas. Sukmana wiwit nyaritakne lelakon minangka wangsulan saka pitakone Marga mau.

        “Kala rumiyin ingkang miwiti mbabat wana kadamel padhusunan ingkang samangke nami Dhusun Pangapitan, menika tilas Prajurit saking Jipang, pandherekipun Adipati Arya Penangsang ingkang keplajar awit kasoran jurit mengsah Prajurit Pajang, ingkang dipun lurahi dening Ki Tamejana. Inggih Ki Tamejana menika ingkang salajengipun nglurahi Dhusun Pangapitan ingkang kapisan. Nanging dereng ngantos jangkep setunggal tahun dados Lurah, Ki Tamejana sampun kapundhut wangsul dening Gusti Ingkang Maha Agung. Kamangka yuswanipun Ki Tamejana nalika seda dereng kapetang sepuh, rikmanipun taksih cemeng lan saliranipun inggih taksih prakosa.

        Ki Tamejana nilar semah setunggal lan yoga setunggal ingkang nami Dasir, Inggih Dasir menika ingkang dening warga ing Pangapitan lajeng kawisuda dados lurah nggentosi palenggahanipun Ki Tamejana. Nalika samanten yuswanipun Ki Dasir nembe kalih dasa tahun. Gandheng Ki Dasir sampun dados Lurah, mila sareng anggenipun nindakaken kuwajiban ngancik kalih tahun, lajeng emah-emah. Saelah utawi Nyi Tamejana  ingkang yuswanipun inggih dereng patos sepuh lajeng emah-emah malih kalihan Ki Anggira minangka semah ingkang angka tiga. Ki Anggira menika Dhukun prewangan lan griyanipun ing Dhusun Brendhilan, saking Pangapitan watawis lampahan setunggal dinten. Nyi Tamejana utawi Saelah, ingkang sampun santun dados Nyi Anggira ugi lajeng kaboyong dhateng Brendhilan. Sawatawis griya tilaranipun Ki Tamejana dipun panggeni dening Ki Dasir ingkang sampun dados Lurah Pangapitan lan semahipun.

        Sansaya dangu anggenipun nglampahi jejibahan minangka Lurah ing Pangapitan, Ki Dasir sansaya kathah seserepanipun. Sansaya dangu kawontenanipun Dhusun Pangapitan sansaya reja, pagesanganing para warga sansaya sekeca. Pasabinan ing Pangapitan sansaya jembar, makaten ugi pategilanipun. Para warga Pangapitan ugi kathah ingkang nyambi ngingah rajakaya kados dene, Mesa, Lembu, Menda lan sapiturutipun, ugi meh saben griya sami ngingah iwen kados panunggalanipun Ayam, Bebek, Menthog lan sapiturutipun. Ugi kathah warga Pangapitan ingkang sami nglampahaken pedamelan minangka dagang lan bebakulan nyade wulu wedaling Pangapitan dhateng dhusun sanes lajeng kulakan barang-barang ingkang dipun betahaken dening warga Pangapitan saking dhusun sanes. Gampiling rembag, Dhusun Pangapitan estu satunggaling Dhusun ingkang warganipun gesang sekeca, ayem, tentrem, guyun rukun, kinayoman dening Lurah lan para pamong sanesipun. Boten wonten kabar Dhusun Pangapitan kadhatengan durjana, panunggalanipun Maling lan Kampak, awit Warga Pangapitan nggadhahi kekiyatan ingkang tansah ngayomi warganipun, inggih menika para sinoman ingkang kagulang kawruh kanuragan lan kaprajuritan.

        Kawontenan ingkang kados menika kala wau lumampah ngantos pinten-pinten tahun. Ngantos anakipun Ki Dasir ingkang namung setunggal, inggih pun Sukmana diwasa lan emah-emah. Lan watawis setunggal tahun kapengker, kawontenan Dhusun Pangapitan wiwit kisruh lan sansaya dangu sansaya kisruh.

        Dene ingkang anjalari kisruhipun Pangapitan, kawiwitan ing satunggaling dinten, wonten tamu saking Brendhilan manggihi Ki Lurah Dasir ing dalem kalurahan.

        “Nuwun sewu Ki Lurah” makaten aturipun salah satunggal saking tamu ingkang cacahipun tiga kala wau, sasampunipun dipun panggihi kanthi sae dening Ki Lurah Dasir lan dipun dangu pikajengipun “estunipun anggen kula tetiga sowan dhateng Ki Lurah menika kala wau, kajawi badhe nyuwun palilah saha pangayoman badhe ndherek pados gesang, mbara kerja ing Pangapitan mriki ugi badhe ngluri sanak, madosi balung ingkang pisah, awit miturut wartos ingkang nate kula tampi, kula tetiga menika taksih wonten sambetipun kalihan Dhusun Pangapitan menika”.

        “Lekas ndika sing kepengin nitik waris, ngluri sanak, nggoleki balung pisah kuwi, becik banget Kisanak” wangsulanipun Ki Lurah Dasir kalihan mesem “merga ambak -ambak sedulur nek kesuwen anggone ora saban sinaban, ana kalane banjur ilang, bareng wis tiba anak luwih-luwih putu, banjur padha ora tepunge nek jebul isih waris dhewe. Coba ndika kandhakne sapa asmane waris ndika sing biyen tau manggon neng Pangapitan kene, mbok menawa aku bisa melu ngrewangi nggoleki lan nggathuk - nggathukne prenahe”.

        “Matur nuwun sanget Ki Lurah” wicantenipun tiyang kala wau kalihan mesem, ketingal menawi remen manahipun “estunipun ingkang gadhah sedherek ing Pangapitan menika ingkang caket piyambak inggih adhi kula ingkang alit piyambak niku, inggih pun Palir menika. Menawi kula pun Dungkul lan adhi kula Dhangkal menika kenging kawastanan namung kadang katut kemawon”.

        “Ngono ya Kisanak Dungkul?” Ki Lurah nanggapi anggenipun wicanten Ki Dungkul “coba ndika kandhakne kepiye luwih cethane”.

        “Kula tetiga menika mila taksih sedherek tunggil Bapa nanging benten Biyung” aturipun Ki Dungkul malih “inggih menika sami-sami anakipun sawargi Ki Anggira, kula kalihan Dhangkal lahir saking Biyung Tukijem dene adhi kula Palir menika yoganipun sawargi Biyung Saelah ingkang seda kunduran nalika nglahiraken Palir menika ………..”

        “Mengko dhisik” Ki Lurah nigas aturipun Ki Dungkul “dadi ndika kabeh iki isih putrane Ki Anggira? lan Ki Palir iki putrane Biyung Saelah?”.

        “Inggih, leres makaten Ki Lurah”.

        “Yen mangkono” Ki Lurah wangsulan kalihan mesem lan ketingal menawi panggalihipun kraos bingah “ndika kabeh kuwi karo aku dudu wong liya maneh. Jalaran Ki Anggira kuwi isih kaprenah Bapakku kwalon lan Biyung Saelah kuwi biyungku dhewe, mula Ki Dungkul karo Ki Dhangkal kuwi nek karo aku isih sedulur kwalon lan Palir kuwi adhiku dhewe, adhi tunggal biyung seje bapa. Merga sawise Wongtuwaku lanang seda, Biyung banjur kapundhut garwa dening Ki Anggira. Lan sawise Biyung Saelah seda, aku wis ora tau maneh sanja menyang Brendhilan, malah aku ya ora krungu kabar yen Ki Anggira jebul uga wis seda”.  

        Tiyang tiga ingkang saking Brendhilan menika ketingal sami remen manahipun, jalaran Ki Lurah sampun ngakeni bilih tiyang tiga kala wau mila taksih sedherekipun piyambak. Malah Ki Lurah lajeng nimbali Nyai Lurah lan anakipun jaler, sami dipun tepangaken kalihan tiyang tiga kala wau.

        “Wong telu iki, jebul kabeh isih adhi-adhimu dhewe Nyai” dhawuhipun Ki Lurah dhateng semahipun “sing loro kuwi, sedulur merga isih putrane Bapakku kwalon Ki Anggira lan sing siji iki, adhiku padha-padha putrane Biyung Saelah”.

        “Inggih Kyaine” atur wangsulanipun Nyi Lurah ingkang lajeng nepangaken dhirinipun dhateng tiyang tiga kala wau “ya ditepungake wae, adhi-adhi kabeh, kaya ngene iki sing jarene isih mBokayumu, merga aku isih sisihane Kakanganmu, ya Ki Lurah Dasir”.

        “Inggih Nyi Lurah, ngaturaken genging panuwun” tiyang tiga sami wangsulan sareng lan gentosan sami nyebut naminipun piyambak-piyambak.

        “Lha nek iki ponakan ndika” Ki Lurah lajeng nepangaken Sukmana dhateng tiyang tiga kala wau “jenenge Sukmana”.

        “Paman-paman sedaya, bekti kula katur”  Sukmana nyambet pangandikanipun Ki Lurah.

        “Inggih Ngger, sampun kula tampi” wangsulanipun tiyang tiga kala wau sesarengan.

        Salajengipun anggenipun sami jejagongan inggih lajeng sansaya gayeng. Lan ing lenggah sapajagong menika ugi lajeng dipun sarujuki Ki Dungkul, Ki Dhangkal lan Ki Palir, ingkang suwaunipun badhe  mbara kerja pados berahan dhateng warga Pangapitan ingkang mbetahaken bau, lajeng dening Ki Lurah kaparingan siti garapan ingkang wiyaripun setunggal bahu kangge tiyang tiga. Sadangunipun siti garapan kala wau dereng ngedalaken asil, kangge gesang sadinten-dintenipun dipun tanggel dening kulawarganipun Ki Lurah. Ugi menawi saderengipun  tiyang tiga kala wau badhe pados pondhokan ing griyanipun warga Pangapitan, dening Ki Lurah kadhawuhan manggen ing Gandhok Wetan dalem Kalurahan ing mangkenipun manawi sampun wonten redana ingkang cekap, sedaya badhe kayasakaken griya piyambak-piyambak lan kulawarganipun saged kaboyong dhateng Pangapitan.

        “Samanten kasaenan jengandika dhateng kula tetiga, boten langkung kula namung saged ngaturaken genging panuwun Ki Lurah” aturipun Ki Dungkul dhateng Ki Lurah kalihan nyulihi rayi-rayinipun.

        “Kabeh mau minangka wujuding rasa tresnaku marang adhi-adhiku kabeh, Dhi” wangsulanipun Ki Lurah “minangka sedulur tuwa, bisaku mbantu lagi samono kuwi mau. Kuwi wae aku isih njaluk tulung marang adhi-adhiku kabeh supaya nuruti kang dadi pakonku”.

        “Ki Lurah ngersakaken dhawuh menapa?” Ki Dungkul nyuwun pirsa.

        “Pisan si Adhi kabeh bisaa srawung sing becik karo warga ing Pangapitan kene, dene sing kaping pindho si adhi aja ana sing pisan-pisan wani nindakne sing dadi pepacuhing desa kene ya iku siji ngabotohan kaping pindho dhemen mendem merga nindakne madat utawa ngombe omben sing marakake wuru”.

        “Inggih, sedaya dhawuhipun Ki Lurah badhe kula estokaken”.

 

 

ana candhake